Ямар ч байсан Монгол тууль, Цуурын урлаг, Бий биелгээгээ “өмчлөөд” авлаа2010 оны 5-р сарын 24

Манай улсын соёлын томоохон өв болох “Монгол тууль”, “Цуурын урлаг”, “Монгол бүжиг-Бий биелэгээ”-г дэлхийн соёлын өвд “Монголынх” хэмээн тунхаглан бүртгүүлсний баталгаа болох ёслолын ажиллагаа өнөөдөр болж өнгөрлөө. 

Учир нь өнгөрөгч онд болсон ЮНЕСКО-гийн Биет бус соёлын өвийн хорооны хурлаар Монголын энэхүү соёлын өвийг Дэлхийн Яаралтай хамгаалах шаардлагатай  биет бус өвөөр бүртгэхээр болжээ.

Түүнчлэн тус хурлаар 2003, 2005 онуудад дэлхийн биет бус соёлын өвийн жагсаалтанд бүртгэгдсэн Монгол морин ху...

мори ранцын эрдэмтэн М. Санторо морин хуурын гарлыг бүр урагшлуулж, яст мэлхий үүссэн үетэй холбон тайлбарласан буй. Гэвч үүнийг батлах боломжгүй, хэт уран сайхны гэмээр санал болсон байна.  

Энэ хэсгийн дүгнэлт болгож хэлэхэд, Монголд угаас хуур, икэл хэмээх хөгжим байжээ. Тэр хөгжим дээрээ янз бүрийн хүн, амьтны толгой урладаг байсан байна. Гэвч Монголчууд морийг зөвхөн унаа болгон хэрэглэх бус, “Молор эрдэнэ” хэмээн дээдэлдэг байсан тул мөнөөх хуур хөгжим дээрээ ихэвчлэн “Молор эрдэнэ” – морио байрлуулах болсноор Морин хуур хөгжим үүсчээ.  

ХӨГЖИЛ ХУВЬСАЛ:
Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан эзэ...

 

Үндэсний хөгжмийн зэмсэг Их хуучир Ард түмний дунд түгээмэл хэрэглэгдэж байсан хөгжим бол их гарын хуучир юм. Монголчууд аман зохиолын олон төрөл зүйлийг аялах, дуудах, урсган хэлэх аргаар үлгэр тууль, ерөөл магтаал, аялагат тоглоомын төрөл зүйлыг их гарын хуучираар аман аялгын хамсралтайгаар тоглодог уламжлалтай байсан ажээ. Их гарын хуучир нь их төлөв тавцын хөгөөр хөглөгдөж, заримдаа дөрөвцөөр хөглөх явдал ч байдаг байна. Өнгө аясын хувьд доод чилхандаа хүнгэнэм сайхан дуутай бөгөөд, дунд чилхандаа эрдүүдүү дуутай, дээд чилхандаа шингэвтэр цээл дуутай ажээ. Их хуучирын утас нь дунд гарын хуу...

 Үндэсний хөгжмийн зэмсэг


Лимбэ

Монгол ардын үндэсний хөгжмийн нэг төрөл зүйл. Хөдөө хээр хааяагүй тохиолддог, тарвага зурамны нүх бүхий товгор газар ургадаг гишүүний /цооргоно/ хатсан голд нүх гарган үлээж тоглодог байсан нь үүнээс санаа авч, лимбэ хийсэн гэдэг явган яриа байдаг. Гажидын Бадрах агсан Монголын хөгжмийн түүх номондоо хэд хэдэн бишгүүрийн тухай дурьдсаны дотор хөндлөн бишгүүр гэсэн хэсэгт, энэхүү хөгжмийн зэмсгийг хулсаар үйлдэнэ. Урт нь нэг тохой найман ямх, зүүн тал дор  нэг нүх нь үлээх нүх байна. Дараах нэг нүхэн дор хулсны хальс наах нүх болно. Баруун гар тал дор зургаан нүх ...

 Үндэсний хөгжмийн зэмсэг


Янчир /ёочин/

Монгол ардын үндэсний хөгжийн нэг төрөл зүйл нь янчир хэмээх хөгжим юм. Орчин үед хүмүүс голдуу ёочин хэмээн нэрлэж байгаа ч жинхэнэ монгол нэр нь янчир юм. Ёочин гэдэг нь хятад гаралтай нэр ажээ. Судар бичигт янчирыг Уйгараар дамжиж, дундад азиас монголд орж ирсэн гэж тэмдэглэсэн байна./Ж. Бадраа / Олон улсын хөгжмийн нэвтэрхий толь бичигт дурдсанаар янчир маягийн төрөл хөгжим нь дээр үед дундад азид  “Сантур” нэрээр гүрж, армен зэрэг оронд гарч байснаа, улмаар энэтхэг орноор түгэн дэлгэрчээ. Нөгөө нэг төрөл хөгжим нь эртний сири улсад 19-зуунд бий болсно...

 Үндэсний хөгжмийн зэмсэг


Ятга

Чавхдаст хөгжмийн хамгийн түрүү үеийнх нь ятга хөгжим юм. 5 мянган жилийн тэртээ, Жагарын хаан Раваана ганц утастай, хөвчит нумаар хөрөөдөж, дуу гаргах санаа сэдсэн нь түүхэн явцад хэлбэр маяг нь өөрчлөгдсөөр өнөөгийн ятгын хөгжилд хүрэх замыг нээж өгсөн ч байж мэднэ гэсэн таамаглал бий гэдэг.  Хубилай хааны үе /1250 он/ хөгжмийн хороо байгуулах болоход, олон хөгжим орсны дотор төрийн ятга, ахуй их ятга, босоо ятга, ятгалаг зэрэг олон хөгжим нэр заагдан оржээ. /Г. Бадрах/ Мөн 500 жилийн тэртээ зохиогдсон гэдэг Жангарын туульд: “ Ерэн нэгэн чавхдастай, өндөр мөнгөн х...

 Үндэсний хөгжмийн зэмсэг


Хуучир

Хуучир хөгжим нь монгол ардын үндэсний чавхдаст, хилт хөгжмийн нэгэн төрөл зүйл хөгжим юм. Хөгжим судлаач Г.Бадрах монгол хөгжмийн түүх номондоо, "Хи" аймгийн хүн үйлдсэн гэжээ. Энэ "Хи" гэдэг нь эртний Дорнот монголын "Кидан" угсааны нэг аймгийн нэр байсан бололтой. Хуучир олон янзын нэртэй.  Үүнд: Төв халхад хуур хийл гэж байгаад хожуу үеэс хуучир гэх болжээ. Хотхойд , дархад зэрэг умарт монголынхон "Хялгасан хуур", "Бисанз", Дорнод монголын үзэмчин "Аралт хуур", "Жастуу хоор" гэдэг. Өмнөд монголын сөнөд "Дөрвөн чихтэй хуур", хорчин "Хорае", өрнөд монголын дөрвө...

  Эрхэм сонсогчид оо. Номиннарт та бүхэнтэй мэндчилж байна. Энэ удаагийн "Хятадын хөгжмийн зэмсэг" ээлжит булангаар би та бүхэндээ Хятадын үндэстний цөөнхийн чавхдаст хөгжмийн зэмсэг----Хуучрийг танилцуулъя. Хуучир буюу（四胡）нь хуучрын төрөлд багтах хөгжмийн зэмсгийн нэг бөгөөд, аль эрт 18-р зууны эхний үеэр Хятадын умард нутагийн Хан үндэстэн болон Монгол үндэстнүүдийн дунд өргөнөөр дэлгэрч эхэлсэн аж. Хан үндэстнүүд нь Хуучрыг "Хү чинь" аль эсвэл "Дөрвөн утаст хуучир" гэж нэрлэсэн бол, Монгол үндэстнүүд түүнийг "Хуур" , "Дөрвөн чихт" гэж нэрлэсэн байна. Хуучир нь хангинам тод, яруу сайхан дуу ...

 Үндэсний хөгжмийн зэмсэг


Шудрага

Толь бичигт шудрагыг шулуун тэгш, эгц гэсэн санаагаар бичсэн байна. Үүнээс үзвэл урт шулуун хөгжим гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Шудрага хөгжим маш эртний түүхтэй, монгол үндэсний хөгжмийн нэгэн төрөл зүйл хөгжим юм. Энэ хөгжим бүүр Өгөөдэй хааны үеэс Тогоонтөмөр хааны үед монгол хөгжмийн зэмсэг үсрэнгүй хөгжиж байсан үед байсныг бодоход, эртний түүхтэй хөгжим юм. 15 дугаар зууны үед Тогоонтөмөр хааны ордонд хэрэглэж байсан хөгжмийн дотор энэ хөгжмийн тухай перс сурвалж бичигт “шидургуй” нэрээр тэмдэглэж байсныг бодоход, 6 зуун гаруйн тэртээгээс бий болсон бололтой.  Ш...

 Морин хуур

Монголчуудын хүндэтгэн дээдлэж гэрийнхээ хойморт залж ирсэн түүх домогтой эрхэм хөгжим билээ. Морин хуурын өвөг бол шанаган хуур гэдэг, том дугуй модон цараар нь нэрлэсэн хуур байжээ.  Шанаган хуур эрт дээр үеэс хун хуур, матар хуур, луу хуур, арслан хуур гэх зэргээр толгойд нь сийлсэн дүрсээр нэрлэж ирсэн түүхтэй. Гэхдээ эдгээр нь хил буюу нумгүй товшвор байснаа түүхэн хөгжлийн явцад хилтэй болж өөрчлөгдсөн. Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Хөвсгөл, Дорноговь зэрэг аймгуудад таван үе дамжиж ирсэн гэх матар, луу, арслан толгойтой шанаган хуурууд мэр сэр байдаг байна. Морин хуур нь ишнийх...